Spirituele bypass – een verraderlijke valkuil

Leestijd: 6 minuten

Toen ik begon met schrijven over mijn persoonlijke ‘ontdekkingsreis’ op het gebied van non-dualiteit en andere filosofische, psychologische en spirituele onderwerpen, was ‘einde aan lijden’ mijn grootste drijfveer. Om mij heen zag ik zoveel vormen van lijden. Ik had inmiddels geleerd en ondervonden dat lijden alleen in onze gedachten bestaat en wilde daarover gaan schrijven.

Het risico van zelfontwikkeling

We denken misschien dat omstandigheden oorzaak zijn van lijden, maar in werkelijkheid ligt de oorzaak in onszelf. Dat is geen schuldkwestie, eerder een oordeelvrije constatering. Ik ben er inmiddels van overtuigd dat we zelf een einde kunnen maken aan ons lijden door middel van (spirituele) zelfontwikkeling. Er is echter een potentieel risico, namelijk: de spirituele bypass.

Om eerlijk te zijn vind ik het geen mooi woord (en dat is niet heel spiritueel van mij, ik weet het), maar er is nou eenmaal geen goede Nederlandse term voor. Zelf zou ik dan eerder kiezen voor spiritual bypass, helemaal Engels dus. Of spirituele omleiding/ontwijking/vermijding. Maar wij gekke Nederlanders gooien liever twee talen door elkaar.

Wat is spirituele bypass?

Uiteindelijk gaat het ook niet om de term, maar om de betekenis. Als je veel leest/luistert in de thema’s zelfontwikkeling, spiritualiteit of bewustzijn, lijkt ‘spirituele bypass’ momenteel een modewoord te zijn. Toch kent de term zijn oorsprong al in de jaren tachtig, waar het werd geïntroduceerd door de psycholoog John Welwood. Spirituele bypass komt neer op het vermijden van persoonlijke verantwoordelijkheid met behulp van spirituele concepten, waardoor er een soort emotionele afstandelijkheid kan ontstaan. De onderliggende reden is vaak ongemak en pijn willen vermijden.

Je kunt bijvoorbeeld onverwerkt jeugdtrauma afdoen met “in het verleden gebeurt niks meer”. Het is waar, het is zinloos om eindeloos het verleden op te rakelen. Maar als het betekent dat je emoties en fysieke of mentale pijn negeert, dan is dat een vorm van spirituele bypass. Een ander voorbeeld is het vermijden van negatieve emoties door je krampachtig op het positieve te richten. “Alles is licht en liefde” helpt je niet als er net is ingebroken – dan kun je beter de politie bellen. Je kunt ook best te pas en te onpas “het is wat het is” of “er is geen vrije wil”* roepen. Mooie non-duale inzichten, maar het schiet zijn doel voorbij als je het inzet om geen verdriet of boosheid te hoeven voelen.

Klysma’s en ingestraald water

Om ‘last’ te krijgen van spirituele bypassing, is enige interesse in spiritualiteit wel een essentieel ingrediënt in het gehele proces. Het scheelt dat ik zelf geen streven heb naar verlichting. Ik neem graag veel kennis tot me, ook op gebied van spiritualiteit. Als ik er vervolgens een waarheid in zie, dan deel ik het met de buitenwereld; wie weet heeft iemand anders er wat aan. Maar zodra het gepaard gaat met bepaalde gedragsregeltjes en een onnatuurlijke verandering van leefstijl, dan haak ik af. Denk aan: iedere ochtend verplicht een half uur mediteren, ijsbaden, of klysma’s door mijn endeldarm om mezelf te ontdoen van negativiteit. Of verplichte dankgebedjes om welvaart aan te trekken. Begrijp me niet verkeerd: ik ben een dankbaar mens, maar op de natuurlijke momenten waarin die dankbaarheid op komt (en dat is de hele dag door, niet op vaste tijden).

Sowieso neig ik meer naar de filosofische dan naar de spirituele benadering van non-dualiteit. Althans, dat maak ik mezelf wijs. Want bij de term spiritualiteit heb ik nog altijd een hardnekkig beeld van blauwe gewaden en ingestraald water, dansen onder de volle maan en dagenlang mediteren op een berg in Nepal. Misschien heb ik wel last van filosofische bypassing, mocht er zoiets bestaan.

Anderzijds heb ik net uitgebreid geblogd over NDE’s. Ik ben vanuit mijn diepste wezen overtuigd van de aanwezigheid van een Bron, het Ene; onze energetische oorsprong. Tegelijkertijd vind ik het lastig om het te omschrijven als goddelijk. Ik vermijd die termen niet, maar hou het bij voorkeur zo nuchter mogelijk.

Wat dan weer niet verklaart dat mijn werkplek vol religieuze afbeeldingen/spirituele voorwerpen hangt/ligt; van runenstenen tot Orthodoxe iconen en van tarot tot Boeddha – hoewel ik geen van dezen aanbid, dat terzijde.

Mijn eigen ervaring met spirituele bypassing

Nu ik openlijk heb geconcludeerd dat ik toch spirituele neigingen vertoon, kan ik gerust opbiechten dat ik zelf ook wel eens last heb van spirituele ontwijking. Mijn meest recente bypass-valkuil was dat ik me bewust werd van een schaduwkant (namelijk een door mezelf vakkundig ontkende angst voor afwijzing) en het afdeed met “het zijn maar gedachten, die hoef ik niet serieus te nemen”.

Ten eerste erkende ik totaal niet dat het een angst was. Ik voelde me namelijk niet bang, ik had alleen vervelende gedachten. Ten tweede nam ik die gedachten niet serieus, want ik heb geleerd dat wij slechts Bewustzijn zijn dat zichzelf ervaart, dat gedachten ontstaan vanuit omstandigheden en we deze niet zelf creëren. Oftewel, ik deed het af als onzin. Het werd uiteindelijk een tijdig onderschepte bypass, maar wel een verraderlijke. Beter is het om gedachten te erkennen en te onderzoeken in plaats van weg te wuiven als onzinnig.

Vermijdingsgedrag vermijden

Spirituele bypassing is dus niets anders dan een vorm van vermijdingsgedrag. Hoe subtiel en onschuldig het vaak ook is. Soms is het helemaal niet zo onschuldig, denk maar aan strenge doctrines binnen bepaalde religies en sektes. Gelukkig is de milde vorm van vermijdingsgedrag, als je jezelf er bewust van wordt, op zichzelf weer goed te vermijden. Hoe? Dat is voor iedereen weer anders, maar voor mij helpt het om me het volgende te beseffen:

• Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. We zijn mens, dus het is niet nodig om ons als een verheven en verlicht wezen te gedragen. Tenzij je onder een lamp staat, dan mag je even verlicht zijn.
• Emoties zijn menselijk en hoeven we niet weg te stoppen of te ontvluchten. Ook boeddhistische monniken steken hun middelvinger op. Secundaire emoties zijn echter wel huiswerkmateriaal, die je met authenticiteit en compassie mag benaderen. Het is geen zwakte en je doet ook niet aan namaakspiritualiteit op het moment dat je emoties onderzoekt.
• Ruim je eigen shit op. Oftewel: het is goed om te beseffen dat er in het verleden niets meer gebeurt, maar ruim wel op wat er nog aan rotzooi ligt. Wees ook eerlijk over wat je triggers zijn.
• Gebruik inzichten niet als vlucht. Met (spirituele en/of filosofische) bewustzijnsontwikkeling verkrijgen we handvatten, geen nooduitgang. Gebruik bijvoorbeeld meditatie niet als vermijding van gevoelens, maar juist om je emoties te doorvoelen.
• Ontwaakt zijn betekent niet dat we nooit in slaap mogen vallen. Oftewel: gun jezelf niet alles te weten en te kunnen. Ego is geen verboden woord en zonder ‘missers’ is er geen groei.
• Eigenlijk zijn er geen missers of fouten. Alleen gebeurtenissen. Dat je het als ‘verkeerd’ ervaart ligt aan de verwachtingen die eraan vooraf gingen. De gebeurtenis op zichzelf is neutraal. Als het afwijkt van je verwachtingen, kun je het hooguit leerzaam noemen.
• Welke ‘keuzes’ er binnen de illusie ook worden gemaakt (daar valt spirituele bypassing eveneens onder) het is allemaal onderdeel van het proces. We kunnen ervan leren, of niet. Uiteindelijk hebben we niet de controle die we denken te hebben (en dit is geen bypass op zichzelf, maar gewoon een bewezen feit).

*) Binnen non-dualiteit wordt een dergelijke spirituele ontwijking ook wel de ‘Advaita shuffle’ genoemd, hierover schrijf ik een andere keer meer.