Schaduw, schaamte en vakantie

Leestijd: 6 minuten

Vorige week had ik het over spirituele bypass en hoe je daarmee je eigen schaduwkanten onder het spirituele vloerkleed schuift. Schaduwkant en schaduwwerk zijn in de wereld van zelfonderzoek net zulke modewoorden als spirituele bypass. Hoewel ik geen fervente volger van hypes ben, vind ik schaduwwerk wel een nuttige om uit te lichten. En net als ‘spirituele bypass’ is de term ‘schaduw’ niet iets van deze tijd: de oorsprong ligt bij de psycholoog Carl Jung.

Het woord klinkt letterlijk duister, maar schaduwwerk heeft niks met duivelse praktijken of hekserij te maken. Het gaat meer over het proces waarbij je onbewuste, weggedrukte delen van jezelf onderzoekt. Wat we ‘schaduw’ noemen, is niets anders dan bewustzijn dat tijdelijk bedekt is door oordeel. Door het te onderzoeken (er ‘licht’ op te schijnen), zal het oordeel verdwijnen. Acceptatie zal dan vaak snel volgen, waarmee in veel gevallen de bijbehorende gevoelens verdwijnen. Dit klinkt misschien ingewikkelder dan het is. Daarom geef ik wederom een voorbeeld uit mijn eigen leven, geheel in vakantiethema.

Zomerstop

De afgelopen weken gaf ik door de schoolvakantie en vakantieplannen van mijn leerlingen al minder tekenlessen, maar vanaf deze week houd ik een volledige zomerstop. Geen tekenlessen, workshops of teken-/schilderopdrachten, drie weken lang even helemaal rust. Hoewel ik mijn werk heel leuk vind, merk ik dat ik wel aan vakantie toe ben. Daarmee doel ik op de vrijheid, niet op een specifieke reis of vakantieoord.

Dat verschil benadruk ik bewust. Want bij zo’n vrije periode word je vanzelf geconfronteerd met: “ga je nog op vakantie?” of gewoon direct: “waar ga je naartoe?” Ik vind dat best impertinente vragen (die ik zelf ook stel), ook al voel ik me niet werkelijk onjuist bejegend. Ik weet dat het meestal puur uit oprechte interesse en belangstelling is. Tegenwoordig heb ik er geen problemen mee om te zeggen dat wij deze zomer nergens heen gaan. Dat was vroeger echter wel anders.

Vakantieschaamte

Ik ben van nature een avonturier; ik heb een innerlijke drang om wat van de wereld te zien. Ik zag mijzelf ooit in gedachten lange wereldreizen maken. Niet all-inclusive naar de Costa del Sol, maar in de vorm van ruige trektochten door de natuur of kleurrijke culturen en afgelegen oorden verkennen. In de praktijk liep het ietwat anders. Ik heb wel wat van de wereld gezien, maar mijn laatste vliegreis was in 1991 en de overige niet-Nederlandse oorden zag ik vooral dankzij marinevaartochten.

Jaarlijkse avontuurlijke wereldreizen zaten er voor mij niet in, zelfs geen eenvoudigere vakantie van minimaal een week. Aanvankelijk door de komst van kinderen, later door geldgebrek en weer later door andere omstandigheden. Met name in de vrij lange periode van geldgebrek was de schaamte het ergst. Toen geneerde ik mij vooral voor het feit dat ik mijn kinderen niet kon bieden wat de meeste van hun klasgenootjes wel hadden, al dan niet twee keer per jaar. Met een jaar sparen kon ik het me maar net veroorloven om een zwembadabonnement te nemen voor het hele gezin. Oftewel: ik schaamde me omdat ik niet aan een standaard kon voldoen.

Kom maar door met die schaamte

Hoewel ik me bewust was van mijn gêne, begreep ik zelf ook niet goed waar deze gevoelens vandaan kwamen. Ik heb me immers nooit veel aangetrokken van algemene standaarden of verwachtingen. Er was in mijn omgeving ook niemand die het gek vond dat ik als alleenstaande moeder met vijf kinderen niet zomaar even op wereldreis kon gaan. Ik schaamde me misschien wel vooral voor de schaamte zelf. Ik ‘moest’ er iets mee.

Het was in een tijd waarin ik al wat werk had gelezen van (o.a.) Eckhart Tolle, Byron Katie en Mooji. Ik verdiepte me in non-dualiteit, zonder dat ik ooit van dat woord had gehoord en deed aan schaduwwerk zonder dat ik wist wat dat was. Maar dat schaamte ontstaat vanuit de identificatie met een fictief zelfbeeld (Eckhart Tolle), was iets waar ik destijds niets mee kon. En dat wij in werkelijkheid vrede zijn die nooit beschaamd kan worden (Mooji) kon me al helemaal niet verder helpen. Van Byron Katie had ik echter geleerd: “Het enige dat pijnlijker is dan schaamte, is geloven dat het er niet zou mogen zijn. Wanneer je het verwelkomt, verliest het zijn kracht.” Verwelkomen vond ik dan weer net iets teveel van het goede, maar het oordeel erover wegnemen was al een bevrijding op zich. Het gaf ruimte om te onderzoeken waar de schaamte vandaan kwam.

Schaduwwerk

Al snel ontdekte ik een paar feiten. Zo heb ik bijvoorbeeld moeite met het concept geld. Altijd al gehad. Ik snap waarom het ooit is bedacht als ruilmiddel, maar geld wordt ook (soms onbewust) ingezet als meeteenheid. Met veel geld doe je het immers goed in het leven, met weinig sla je de plank volledig mis. Althans, dat is de heersende overtuiging. Mijn middelbare school stond midden in een ‘rijke buurt’. Het was misschien wel de broedplaats voor mijn schaamte; ik werd uitgelachen (of soms erger: buitengesloten) om mijn eenvoudige schoolagenda, de handgebreide truien, mijn merkloze schoenen en omdat ik niet mee ging op excursie in het buitenland. Hoewel ik dat uitlachen nog wel kon negeren – uiteindelijk wilde ik destijds niet eens bij de ‘Oililymeisjes’ horen – speelde er nog iets wat niets met geld heeft te maken.

Ik was me er toen totaal niet van bewust, maar al gravend in mijn eigen verleden, daalde het besef in wat er in die tijd venijnig op de achtergrond gaande was: ik was nooit goed genoeg. De feiten waren keihard: ik was sociaal onhandig, of eigenlijk onhandig in het algemeen, snel afgeleid en ging vaak over met de hakken over de sloot. Ik kreeg regelmatig te horen dat ik niet mijn best deed, maar in werkelijkheid behaalde ik zelden de resultaten die pasten bij mijn inspanningen. Inmiddels heeft het een naam: ADD of ADHD-I. Destijds heette het vooral “het zit er wel in, maar het komt er niet uit”.

Met het begrijpen waar mijn schaamte vandaan kwam, verdween het. Daarbij begon ik meer te begrijpen over wie we in wezen zijn, hoe de vrije wil een illusie is, hoe gedachten en verwachtingen ontstaan en hoe makkelijk we onze eigen gedachten geloven.

Geen (vakantie)schaamte meer

De schaamte is al jaren uit mijn leven. Toegegeven, als ik tijdens een sollicitatiegesprek van pure zenuwen een keiharde scheet zou laten, weet ik zeker dat mijn hoofd transformeert naar een natuurgetrouwe replica van een vleestomaat. Maar dat is meer een soort schaamtereflex, als dat woord bestaat. Ik zou me in dit fictieve voorbeeld niet werkelijk schamen, want het gebeurde gewoon.

En voor wat betreft vakantieplannen; de behoefte om wat van de wereld te zien is er nog steeds, de behoefte om mezelf te verklaren waarom ik dat niet doe, is weg en de schaamte erover lijkt een schim uit een heel ver verleden.

Geheel in thema van “waar ga jij heen op vakantie?”, maak ik van de gelegenheid gebruik om de nog onontdekte tophit van mijn partner Arno (in samenwerking met zangeres Amber) te delen.