Het verhaal van de lege boot

Leestijd: 5 minuten

Onlangs stuitte ik op ‘het verhaal van de lege boot’. Het is een treffend voorbeeld van hoe wij geneigd zijn te reageren, wat naadloos aansluit op mijn laatste twee blogs.

Het verhaal schijnt uit het Taoïsme te komen en het wordt terecht of onterecht toegewezen aan de Chinese filosoof Zhuang Zi, die leefde in de 4e en 3e eeuw v. Chr. Zoals met veel overleveringsverhalen zullen er de nodige varianten zijn, maar de strekking van wat ik las, is ongeveer dit:

De lege boot

Stel je voor dat je kalm en gefocust in een bootje over een rivier peddelt. Plotseling komt er een andere, iets grotere boot recht op je af. Je hart slaat over van schrik en je schreeuwt direct: “Hé, kijk uit! Doe even normaal! Wie denk je dat je bent?!” Maar de boot blijft recht op je afkomen en botst hard tegen jouw weerloze roeibootje aan. Hout versplintert en je boot deint gevaarlijk op en neer. Je voelt je woede groeien en roept de nodige verwensingen. Totdat je beter kijkt… en ziet dat de andere boot leeg is. En zo plotseling als je woede opkwam, zo snel is het weer verdwenen. Stel dat er wél iemand in de boot had gezeten, dan was de kans groot dat je was blijven schreeuwen of schelden.

Dezelfde botsing, met dezelfde impact. Er is alleen niemand om de schuld te geven of om boos op te zijn. Dat komt alleen door de betekenis die je eraan geeft, het verhaal dat er direct omheen ontstaat. De emotie is niet zozeer een gevolg van de gebeurtenis, maar van het idee dat er een persoon is die het jou aandoet. Iemand die je opzettelijk dwarszit of negeert.

De fundamentele attributiefout

Dit wordt in de psychologie de fundamentele attributiefout genoemd. Je acht in eerste instantie iemand (een persoon met een bepaald karakter) verantwoordelijk voor een daad, in plaats van dat je het toekent aan een toevallige samenloop van omstandigheden. Je gaat daarbij misschien zelfs uit van (kwade) opzet. Is dat eigenlijk terecht?

Nu varen we niet dagelijks in een bootje op een rivier. Maar velen van ons (hoewel ikzelf niet) hebben een rijbewijs. Mijn jongste zoon en ik kijken af en toe online dashcamfilmpjes van zogenaamde missers in het verkeer. Deze zijn vaak in de categorie ‘onbegrijpelijk’. Men vindt dat zonder twijfel ‘asociaal verkeersgedrag’ en het valt me daarbij op dat er allerlei aannames in de vorm van verwensingen worden geroepen. Ook bij andere (al dan niet welopgevoede) chauffeurs en chauffeuses waarbij ik bijrijder was, heb ik dergelijke kreten gehoord:

• “Wat een asociale hufter!”
• “Wat moet hij van me?”
• “Die denkt zeker dat hij alleen op de weg is!”
• “Grote auto, groot ego”
• “Zeker weer een vrouw achter het stuur”

Afgezien van de discriminerende aard van sommige uitlatingen, zijn ze ook op ander vlak mogelijk onterecht. Het is niet ondenkbaar dat die ander haast heeft, omdat hij of zij net uit een file komt en bijna te laat is voor een belangrijke afspraak. Of erger, omdat een naaste familielid op sterven ligt. De focus ligt bij de ander, heel begrijpelijk, vooral op op tijd komen en minder op andere weggebruikers. Het kan ook best zijn dat de bestuurder in een persoonlijke crisis zit en hij/zij overweldigd is na een lange, drukke dag op het werk. Liever zou degene ook niet meer het verkeer ingaan, maar hij/zij moet nou eenmaal weer naar huis. Het is ook aannemelijk dat de ander gewoon even afgeleid was, door een mooie roofvogel, een inkomende filemelding of een kletsende medepassagier.

Je kunt dat allemaal niet weten, maar een verkeersmisser is hoogstwaarschijnlijk zelden tot nooit persoonlijk bedoeld. Daarom is het best gek dat wij het wel automatisch aan die persoon toewijzen.

De actor-observerbias

Een andere term uit de psychologie is de actor-observerbias (die nauw samenhangt met de fundamentele attributiefout). Ik blijf voor een voorbeeld even in het verkeer. Stel, je wordt afgesneden door een andere weggebruiker. Het loopt goed af, dus er is feitelijk niks aan de hand. Toch roep je direct “doe even normaal, idioot!” Je werpt een blik in de andere auto en ziet een jonge bestuurder met een groepje vrienden en denkt automatisch “zeker een slokje teveel op”.

De volgende keer ben jij het zelf die een ander per ongeluk afsnijdt en je denkt direct “ja, die zon staat ook zo laag”. Wanneer je zelf de veroorzaker bent, de actor dus, zie je vooral de situatie. Als observer (de toeschouwer van een situatie) zie je vooral de andere persoon. In dit geval: jij snijdt iemand af, dan ligt het aan de situatie (“lastig zicht”), snijdt de ander jou af, dan ligt het aan de persoon (“te veel gedronken”).

Dat is eigenlijk best bijzonder. Want waarom zouden die verzachtende omstandigheden niet net zo goed voor de ander kunnen gelden?

Er zijn geen schuldigen

Zowel het verhaal van de lege boot als de verkeersvoorbeelden laten zien dat het niet zozeer de gebeurtenis zelf is wat de emotie oproept, maar het idee dat een ander je iets aandoet. Maar je weet vaak niet wat de oorzaak is van een (bijna) ongeval en of er sprake is van opzet. We zijn al gauw geneigd te denken dat een ander schuld heeft, maar bij onszelf zien we dit minder snel.

Zelfs als we weten dat we zelf echt een ‘domme fout’ maakten, zijn we geneigd een verzachtende factor mee te laten wegen (“ik ben nou eenmaal snel afgeleid”, of “ik heb ook zo slecht geslapen”). Zelfs als er wel sprake is van kwade opzet, in hoeverre kan een ‘dader’ er wat aan doen dat hij (of zij) zo is geworden dat hij daartoe in staat is? Daarover heb ik al eerder geschreven, in onder andere ‘Wat veroorzaakt ons handelen?’. De conclusie was toen ook al dat er eigenlijk niet zoiets bestaat als ‘schuldigen’.

Niks aan de hand

Of het nu om een (bijna) ongeval gaat, of om een voordringer bij de kassa, geluidsoverlast van je buren of zelfs afval op straat. Het leven wordt een stuk lichter als je alleen kijkt naar wat er daadwerkelijk gebeurt, zonder een schuldige aan te wijzen. Je zult zien dat jou ineens een stuk minder ‘overkomt’ als er niet langer iemand is die jou wat aandoet. In veel gevallen die jou tot ergernis drijven, is er eigenlijk niks tot weinig daadwerkelijk aan de hand, of is een oplossing eenvoudig.

Indien er wel behoorlijke schade of een probleem is ontstaan, dan is het aanwijzen van een veroorzaker meestal alleen van materieel nut. Bijvoorbeeld als er sprake is van een verzekeringskwestie. Emotioneel gezien geldt: zolang je termen als ‘schuldige’ vermijdt, voorkom je dat je jezelf als ‘slachtoffer’ ziet. Er is alleen nog een ‘situatie’. Een stuk overzichtelijker.